Ubezwłasnowolnienie. Czym jest, kogo dotyczy i kto może o nie wnioskować?

Ubezwłasnowolnienie budzi wiele kontrowersji. Ogniskują się one głównie wokół stopnia ingerencji w samodzielność i niezależność podmiotu. Jednak w określonych sytuacjach stanowi ono jedyny skuteczny środek ochrony. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, w których zagrożone jest zdrowie, życie lub bezpieczeństwo majątkowe danej osoby.

Szybki przegląd tekstu: wyjaśniamy, czym jest ubezwłasnowolnienie i kiedy znajduje zastosowanie. Omawiamy różnice między ubezwłasnowolnieniem całkowitym a częściowym. Analizujemy najważniejsze skutki prawne takiego orzeczenia. Wskazujemy, kto może złożyć wniosek i w jakich sytuacjach jest to uzasadnione. Tłumaczymy, ile trwa postępowanie i od czego zależy jego długość. Wyjaśniamy również, kiedy możliwe jest uchylenie lub zmiana ubezwłasnowolnienia.

Czym jest ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie to instytucja prawa cywilnego, która prowadzi do ograniczenia albo pozbawienia zdolności do czynności prawnych osoby pełnoletniej. W określonych przypadkach może dotyczyć również małoletniego, który ukończył 13 lat.

Środek ten znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy z przyczyn, które szczegółowo omówimy w dalszej części tekstu, dana osoba traci zdolność do świadomego kierowania swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw.

W polskim prawie wyróżnia się dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia:

• ubezwłasnowolnienie całkowite – dotyczy osoby, która nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem; skutkuje brakiem zdolności do czynności prawnych,
• ubezwłasnowolnienie częściowe – stosowane wobec osoby, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale która potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw; skutkuje ograniczeniem zdolności do czynności prawnych.

Instytucja ta służy przede wszystkim zabezpieczeniu interesów osoby, która nie jest w stanie samodzielnie zadbać o swoje bezpieczeństwo. Kluczowe jest tu zapobieganie błędom majątkowym oraz eliminowanie barier formalnych, które uniemożliwiają wdrożenie właściwego leczenia i stałej opieki.

Skutki ubezwłasnowolnienia

Orzeczenie ubezwłasnowolnienia wywołuje doniosłe skutki prawne, przede wszystkim w zakresie zdolności do czynności prawnych. Ich zakres zależy od rodzaju ubezwłasnowolnienia, przy czym mają one charakter jednolity i nie podlegają indywidualnemu dostosowaniu do sytuacji konkretnego podmiotu.

Najważniejsze konsekwencje:

• pozbawienie albo ograniczenie zdolności do czynności prawnych – w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego następuje całkowity brak tej zdolności, natomiast przy częściowym jej ograniczenie,
• nieważność lub bezskuteczność czynności prawnych – czynności dokonane bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego są co do zasady nieważne albo bezskuteczne,
• ustanowienie przedstawiciela ustawowego – dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, a dla częściowo kuratora,
• ograniczenie samodzielności w obrocie prawnym – brak możliwości samodzielnego dokonywania czynności prawnych lub możliwość ich podejmowania wyłącznie w ograniczonym zakresie, a przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym również brak zdolności do sporządzenia testamentu,
• ograniczenia w sferze praw osobistych i publicznych – m.in. brak możliwości zawarcia małżeństwa oraz brak czynnego i biernego prawa wyborczego przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym,
• bezterminowy charakter orzeczenia – ubezwłasnowolnienie obowiązuje do czasu jego zmiany lub uchylenia przez sąd.

Kto i kiedy może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zostać złożony wyłącznie przez ściśle określony krąg osób. Są to przede wszystkim małżonek, krewni w linii prostej (np. dzieci, rodzice, dziadkowie), rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy.

Podstawą do złożenia wniosku są sytuacje, w których dana osoba, wskutek choroby psychicznej, zaburzeń poznawczych (np. demencji), niepełnosprawności intelektualnej lub uzależnienia, nie jest w stanie świadomie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw.

Dotyczy to m.in. osób starszych cierpiących na choroby otępienne, osób z poważnymi zaburzeniami psychicznymi, a także osób uzależnionych od alkoholu lub substancji psychoaktywnych, które nie są w stanie racjonalnie podejmować decyzji.

Ile trwa sprawa o ubezwłasnowolnienie?

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie trwa zwykle od kilku do kilkunastu miesięcy. Czas sprawy zależy przede wszystkim od stopnia jej skomplikowania, stanu zdrowia osoby, której dotyczy wniosek, a także konieczności przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych.

Kluczowym elementem postępowania jest bowiem opinia lekarzy specjalistów, najczęściej psychiatry oraz psychologa, a w niektórych przypadkach także neurologa. Sporządzenie opinii oraz oczekiwanie na wyznaczenie badań często znacząco wydłuża całe postępowanie. Istotne znaczenie ma również obciążenie sądu oraz liczba przeprowadzanych rozpraw.

Czy ubezwłasnowolnienie można cofnąć?

Ubezwłasnowolnienie może zostać zmienione lub uchylone, jeżeli ustaną przyczyny, które uzasadniały jego orzeczenie. W razie poprawy stanu zdrowia lub funkcjonowania możliwe jest przywrócenie pełnej zdolności do czynności prawnych albo zmiana ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe.

Wniosek w tym zakresie może złożyć ta sama grupa podmiotów, która jest uprawniona do wystąpienia o ubezwłasnowolnienie. Co istotne, uprawnienie to przysługuje również samej osobie ubezwłasnowolnionej, która może domagać się uchylenia lub zmiany orzeczenia.

Zastanawiasz się nad złożeniem wniosku o ubezwłasnowolnienie? Porozmawiajmy. Wspólnie przeanalizujemy Twoją sytuację, ocenimy dostępne możliwości i wybierzemy rozwiązanie najlepiej zabezpieczające interes bliskiej osoby.

+48 508 319 888 lub adwokat-marlenalewandowska@wp.pl

Źródła:

https://www.gov.pl/web/rpp/ubezwlasnowolnienie-calkowite-i-czesciowe-kiedy-i-jak-stosowac-w-trosce-o-pacjenta

https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/userfiles/_public/k10/petycje/2020/128/p10-128-20_mat.pdf